Şuşa sadəcə Azərbaycanın xəritəsində yerləşən bir şəhər deyil. Şuşa milli yaddaşımızın, tariximizin, mədəniyyətimizin, musiqimizin və mənəvi dəyərlərimizin mühüm daşıyıcılarından biridir. Bu şəhərin küçələri, evləri, qalaları, məscidləri, bulaqları, qayaları və təbiəti bütövlükdə xalqımızın keçmişindən xəbər verən canlı bir salnamədir. Məhz buna görə də son günlər Şuşada bəzi şəxslərin tarixi əhəmiyyət daşıyan qayaların üzərinə müxtəlif yazılar yazması cəmiyyətdə haqlı narazılıq yaradıb. İlk baxışda kiməsə adi görünə biləcək bu davranış əslində tarixə, mədəni irsə və milli dəyərlərə münasibət məsələsidir. Tarixi məkanlar şəxsi xatirələrin nümayiş etdirilməsi üçün istifadə olunacaq adi səthlər deyil. Qayanın, daşın və ya tarixi abidənin üzərinə yazılan hər bir söz həmin məkanın təbii və tarixi görünüşünə müdaxilədir. Bu gün bir insanın adı, bir tarix, bir cümlə ilə başlayan laqeydlik sabah daha böyük məsuliyyətsizliyə çevrilə bilər.
Şuşanın özünəməxsusluğu ondadır ki, burada təbiət və tarix bir-birindən ayrılmır. Şəhərin qayaları, dağları və təbii landşaftı onun tarixi simasının ayrılmaz hissəsidir. Bu qayalara sadəcə daş kimi baxmaq düzgün deyil. Onlar Şuşanın əsrlər boyu formalaşan təbii və tarixi mənzərəsinin bir parçasıdır. Hər bir tarixi məkan gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırılmalı olan qiymətli mirasdır. İnsan öz evinin divarına, öz şəxsi əşyasına istədiyi yazını yaza bilər. Amma ümumi istifadədə olan və tarixi əhəmiyyət daşıyan məkanlara münasibətdə şəxsi istək və maraqlar ikinci plana keçməlidir. Çünki orada söhbət artıq bir şəxsdən deyil, bütöv cəmiyyətdən gedir.
Bəzən insanlar tarixi yerlərin üzərinə adlarını və müxtəlif ifadələri yazmağı xatirə yaratmaq kimi qəbul edirlər. Lakin həqiqi xatirə tarixi abidənin üzərində iz buraxmaq deyil. Əksinə, insanın həmin məkana verdiyi ən böyük töhfə onu olduğu kimi qorumaqdır. Şuşada olmaq böyük xoşbəxtlikdir. Şuşanı ziyarət etmək, onun küçələrində gəzmək, tarixi məkanlarını görmək və bu təəssüratları fotoşəkillərlə yaddaşda saxlamaq mümkündür. Bunun üçün tarixi daşlara toxunmağa, qayaların üzərinə ad yazmağa ehtiyac yoxdur. Əgər hər kəs “mən də bir yazı yazım” düşüncəsi ilə hərəkət etsə, nəticədə tarixi məkanların təbii görünüşü tamamilə dəyişə bilər. Bir nəfərin etdiyi hərəkət kiçik görünə bilər, amma həmin davranış kütləviləşdikdə ortaya ciddi problem çıxır.
Şuşaya olan sevgi yalnız sözlə ifadə edilməməlidir. Əsl sevgi məsuliyyət tələb edir. Şuşanı sevən insan onun küçəsini çirkləndirməz, tarixi abidəsinə zərər vurmaz, qayasına yazı yazmaz, təbiətinə laqeyd yanaşmaz. Əksinə, Şuşanın hər daşına, hər abidəsinə və hər tarixi izinə ehtiramla yanaşar. Çünki Şuşa yalnız bu gün yaşayan insanların deyil. Şuşa keçmişdən gələcəyə uzanan bir mənəvi körpüdür. Bu gün bizə əmanət edilən tarixi irsi sabah övladlarımıza və nəvələrimizə ötürəcəyik. Onlar Şuşaya gedəndə burada bizim məsuliyyətsiz davranışlarımızın izlərini deyil, bu şəhərin öz tarixi simasını görməlidirlər.
Qayanın üzərinə adını yazan insan bəlkə də düşünür ki, özündən sonra bir iz qoyur. Amma tarixdə qalmağın yolu tarixi daşları yazmaqdan keçmir. İnsanın adı yaxşı əməlləri, cəmiyyətə faydası, vətənə sevgisi və gördüyü işlərlə yaşaya bilər. Daşın üzərinə yazılan ad zamanla silinə bilər. Amma yaxşı əməl insanların yaddaşında qalır. Bu baxımdan çox sadə, lakin mənalı bir fikir var: Adını qayaya yazma, adını əməlinlə tarixə yaz. Şuşada tarixə iz qoymaq istəyən insan ilk növbədə həmin tarixi qorumağı bacarmalıdır.
Son günlər bu məsələ ilə bağlı cəmiyyətdə yaranan narazılıq onu göstərir ki, insanlar milli-mədəni irsimizə qarşı belə münasibəti qəbul etmək istəmirlər. Bu narazılıq təkcə qayaların üzərinə yazılan sözlərlə bağlı deyil. Əsas narahatlıq tarixi və mədəni dəyərlərə münasibətdə məsuliyyət hissinin zəifləməsi ehtimalıdır. Çünki mədəni irsə münasibət cəmiyyətin mədəni səviyyəsinin göstəricilərindən biridir. Bir ölkənin tarixi abidələrinə, təbiətinə və mədəni sərvətlərinə münasibəti onun gələcəyə münasibətidir. Əgər biz tarixi qoruyuruqsa, deməli, gələcək nəsillərin haqqını da qoruyuruq.
Belə halların qarşısının alınması yalnız qadağalar və cəzalarla məhdudlaşmamalıdır. İnsanlara tarixi və mədəni irsin qorunmasının əhəmiyyəti izah edilməlidir. Xüsusilə Şuşaya səfər edən turistlər və ziyarətçilər bilməlidirlər ki, bu şəhərin hər bir tarixi və təbii elementi qorunmalı olan ümumi milli sərvətdir. Turizm mədəniyyəti də məhz burada başlayır: getdiyin məkanı özündən əvvəlkindən daha yaxşı vəziyyətdə saxlamaq. Şuşaya gələn hər bir insan özündən sonra yazı deyil, xoş xatirə qoymalıdır.
Azərbaycanın tarixi torpaqlarında yerləşən mədəni irsimizin qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Şuşa isə bu irsin ən mühüm simvollarından biridir. Şuşanın tarixi simasını qorumaq yalnız aidiyyəti qurumların işi deyil. Burada hər bir vətəndaşın məsuliyyəti var. Tarixi abidənin qarşısında dayanarkən, qədim qayaya toxunarkən, bir bulağın başında olarkən insan özünə bir sual verməlidir: “Mən buradan gedəndən sonra bu məkan məndən əvvəlki kimi qalacaqmı?”
Əgər cavab “xeyr”dirsə, deməli, davranışımızı dəyişməliyik.
Çünki biz tarixə sahib deyilik, tarix bizə əmanətdir. Şuşanın qayaları əsrlərin şahididir. Onlar bizim şəxsi yazılarımıza ehtiyac duymur. Onların öz hekayəsi, öz yaddaşı və öz dili var.
Bizim borcumuz həmin hekayəni pozmaq deyil, qorumaqdır.Bu gün qayaların üzərinə yazılan bir neçə söz bəlkə də kiməsə əhəmiyyətsiz görünə bilər. Amma həmin yazıların silinməsi, bərpası və tarixi görünüşün qorunması gələcəkdə əlavə məsuliyyət və resurs tələb edə bilər. Ona görə də ən doğru yol əvvəlcədən zərər vurmamaqdır.
Şuşanın qayaları yazı taxtası deyil. Onlar tariximizin daş yaddaşıdır. Şuşaya sevgimizi onun daşlarına yazdığımız sözlərlə deyil, ona göstərdiyimiz hörmətlə nümayiş etdirək.
Tarixə yazı yazılmaz. Tarix qorunur, yaşadılır və gələcək nəsillərə əmanət edilir. Şuşanın hər daşı keçmişdən gələn bir səsdir. Gəlin həmin səsi öz yazılarımızla susdurmayaq.
