Torpağın da, cəmiyyətin də öz əkinçiləri olur. Əkinçi torpağa toxum səpir ki, sabah bərəkət yetişsin. Maarifçi isə insanın düşüncəsinə toxum səpir ki, gələcək nəsillər daha savadlı, azad və məsuliyyətli olsun. Torpaqda yetişən məhsul bir mövsümün bəhrəsidir. Düşüncədə cücərən toxum isə bəzən əsrlər boyu bir xalqın taleyini müəyyən edir.
Azərbaycan xalqı əsrlər boyu bu həqiqəti sadə, lakin dərin mənalı bir kəlamla ifadə edib: “Nə əkərsən, onu da biçərsən.”
Bu hikmət yalnız torpaqla bağlı deyil. İnsan hansı düşüncəni əkirsə, onu biçir. Cəmiyyət hansı dəyərləri yaşadırsa, gələcəyini də həmin dəyərlər üzərində qurur. Elm əkilən yerdə tərəqqi yetişir, ədalət əkilən yerdə etibar formalaşır, maarifçilik əkilən yerdə isə azad düşüncə və milli özünüdərk kök salır.
Azərbaycanın maarifçilik tarixində belə əkinçilərdən biri, bəlkə də ən böyüyü, Həsən bəy Zərdabi idi. Onun 1875-ci ildə nəşrinə başladığı “Əkinçi” qəzeti Azərbaycan milli mətbuatının əsasını qoydu. Tarixi fakt budur. Lakin zaman keçdikcə bu adın yalnız bir qəzet adı olmadığı da aydın görünür. “Əkinçi” həm də bir düşüncə modelidir. Çünki əkin yalnız torpaqda olmur. Xalqın gələcəyini quranlar əvvəlcə insanların zehninə toxum səpir, sonra həmin toxumun cücərməsini səbirlə gözləyirlər.
Həsən bəy Zərdabi də məhz bunu etdi. O, xalqın tərəqqisini sərvətdə deyil, bilikdə görürdü. O anlayırdı ki, savadsız insan azad ola bilməz, düşünməyən cəmiyyət inkişaf edə bilməz, həqiqəti axtarmayan xalq isə gələcəyini möhkəm təməl üzərində qura bilməz.
Buna görə də ömrünü elmə, ana dilinə, məktəbə, milli mətbuata və maarifçiliyə həsr etdi. Bu yol asan deyildi. Tarixin bütün dövrlərində maarifçilər cəhalətin, laqeydliyin, təzyiqlərin və anlaşılmazlıqların qarşısında dayanmalı olublar. Çünki bilik insanı azad edir, azad insan isə cəmiyyəti dəyişdirir. Zərdabi bu həqiqəti dərk edən ziyalı idi. O, qələmi şəxsi şöhrət üçün deyil, xalqın tərəqqisi üçün seçmişdi.
Mətbuat onun üçün sadəcə xəbər vermək vasitəsi deyildi. O, mətbuatı millətin vicdanı, cəmiyyətin müəllimi və ictimai məsuliyyət məktəbi hesab edirdi. Yazdığı hər sətirdə insanı düşünməyə, öyrənməyə, sual verməyə və həqiqəti axtarmağa səsləyirdi.
Bu gün insan hüquqlarından, hüquqi dövlətdən, ifadə azadlığından və vətəndaş cəmiyyətindən danışırıq. Əslində, bütün bunların başlanğıcında yenə də maariflənmiş insan dayanır.
Hüququn dəyərini onu anlayan qoruyur. Azad sözün məsuliyyətini onu vicdanla işlədən daşıyır. Güclü dövlətin və sağlam cəmiyyətin təməlini isə düşünən insanlar qururlar. Məhz buna görə Həsən bəy Zərdabinin irsi bu gün yalnız jurnalistlər üçün deyil, müəllimlər, alimlər, hüquqşünaslar, hüquq müdafiəçiləri və ümumilikdə cəmiyyət üçün böyük mənəvi məktəb olaraq qalır. Zaman dəyişir. Texnologiyalar yenilənir. İnformasiya sürətlənir. Ancaq bir həqiqət dəyişmir: gələcəyin ən məhsuldar toxumu bilikdir.
Bu gün Zərdabinin əkdiyi toxum müəllimin dərsində, alimin araşdırmasında, jurnalistin vicdanlı sözündə, hüquq müdafiəçisinin prinsipial mövqeyində, valideynin övladına aşıladığı dəyərlərdə və öyrənmək həvəsi ilə kitab açan hər bir gəncin düşüncəsində cücərməkdə davam edir.
Böyük insanlar dünyadan köçürlər. Lakin onların əkdiyi toxum zamanın torpağında yaşayır. O toxum kök salır, budaq atır, yeni meyvələr verir və hər yeni nəsildə yenidən cücərir. Bu gün Həsən bəy Zərdabinin doğum günündə biz təkcə milli mətbuatın banisini ehtiramla anmırıq. Biz həm də özümüzə bir sual veririk: biz bu gün gələcək nəsillər üçün hansı toxumu əkirik?
Çünki tarix göstərir ki, xalqları dəyişən böyük təsadüflər deyil, böyük ideyalardır. O ideyaları isə həmişə öz dövrünün əkinçiləri əkirlər. Həsən bəy Zərdabi həmin əkinçilərdən idi və onun əkdiyi toxum hələ də cücərir…
Araz Əsgərli
