İnsan hüquqları və azadlıqları müasir dövlətçiliyin, demokratik cəmiyyətin və hüquqi idarəçilik sisteminin əsasını təşkil edir. Hüquqların qorunması yalnız qanunların qəbul edilməsi ilə məhdudlaşmır. Bu hüquqların real həyatda təmin olunması, vətəndaş müraciətlərinə həssas münasibət göstərilməsi, sosial ədalətin möhkəmləndirilməsi və insan ləyaqətinin qorunması da mühüm şərtlərdir.
Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili Ombudsman Səbinə xanım Əliyevanında fəaliyyəti bu mühüm prinsiplərin həyata keçirilməsinə yönəlmiş ardıcıl və çoxşaxəli işlərlə xarakterizə olunur. Onun rəhbərliyi ilə Ombudsman təsisatı vətəndaşların hüquqlarının müdafiəsi, insan hüquqları sahəsində maarifləndirmənin genişləndirilməsi, həssas qrupların problemlərinin diqqətdə saxlanılması və dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimadın gücləndirilməsi istiqamətində fəaliyyət göstərib.
Azərbaycan Respublikasında insan hüquq və azadlıqlarının qorunması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilib. Konstitusiyada təsbit olunmuş hüquq və azadlıqların təmin edilməsi, insanların qanun qarşısında bərabərliyinin qorunması və vətəndaşların hüquqi müdafiə imkanlarının genişləndirilməsi bu siyasətin mühüm tərkib hissəsidir.
Ombudsman institutu isə bu sistemdə xüsusi yer tutur. Ombudsman vətəndaşla dövlət arasında mühüm əlaqələndirici rol oynayır. Hüquqlarının pozulduğunu düşünən şəxslər öz müraciətlərini Ombudsman Aparatına ünvanlayaraq məsələnin araşdırılmasını xahiş edə bilirlər. Bu baxımdan Ombudsman təsisatı insanların hüquqi problemlərinin dinlənilməsi və aidiyyəti qurumların diqqətinə çatdırılması üçün mühüm mexanizmdir.
Səbinə Əliyevanın fəaliyyətində vətəndaş müraciətlərinə baxılması, onların araşdırılması və hüquqların bərpası istiqamətində müvafiq tədbirlərin görülməsi əsas fəaliyyət sahələrindən biri olub. Bu yanaşma vətəndaşın dövlət qarşısında özünü tək və müdafiəsiz hiss etməməsinə, hüquqi yardım və müdafiə mexanizmlərindən yararlanmasına imkan yaradır.
Ombudsman fəaliyyətinin əsas mahiyyəti vətəndaşın səsini eşitməkdən, onun problemini diqqətlə araşdırmaqdan və hüquqi çərçivədə mümkün həll yolları təklif etməkdən ibarətdir. İnsanların müraciətləri müxtəlif sahələri əhatə edə bilər: sosial təminat, əmək münasibətləri, təhsil, səhiyyə, məhkəmə qərarlarının icrası, yaşayış şəraiti, inzibati prosedurlar və digər məsələlər.
Bu müraciətlərin hər biri insan taleyi ilə bağlıdır. Ona görə də Ombudsman fəaliyyətində yalnız formal yanaşma kifayət etmir. Müraciətin arxasında duran sosial vəziyyətin, ailə şəraitinin və fərdi problemin nəzərə alınması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Səbinə Əliyevanın rəhbərliyi ilə Ombudsman Aparatının əsas məqsədlərindən biri də məhz müraciətlərə insan amili prizmasından yanaşmaq, hüquq pozuntularının səbəblərini müəyyənləşdirmək və aidiyyəti dövlət qurumları ilə əməkdaşlıq çərçivəsində problemlərin həllinə nail olmaqdır.
Cəmiyyətin bütün üzvlərinin hüquqları bərabər olsa da, bəzi sosial qruplar əlavə müdafiəyə və diqqətə ehtiyac duyur. Uşaqlar, qadınlar, yaşlılar, əlilliyi olan şəxslər, aztəminatlı ailələr, məhbuslar, qaçqın və məcburi köçkünlər bu baxımdan xüsusi həssas qruplar sırasında yer alır.
Ombudsman Səbinə Əliyevanın fəaliyyətində bu qrupların hüquqlarının müdafiəsinə xüsusi diqqət yetirilib. Uşaqların hüquqlarının qorunması, onların təhsil və səhiyyə xidmətlərinə çıxışının təmin olunması, zorakılıqdan və ayrı-seçkilikdən müdafiəsi prioritet istiqamətlərdəndir.
Uşaq hüquqlarının müdafiəsi yalnız hüquqi tədbirlərlə məhdudlaşmır. Uşaqların sağlam ailə mühitində böyüməsi, keyfiyyətli təhsil alması, öz fikirlərini ifadə edə bilməsi və təhlükəsiz sosial mühitdə yaşaması da bu sahənin mühüm tələblərindəndir.
Qadın hüquqlarının qorunması, gender bərabərliyinin təşviqi, məişət zorakılığının qarşısının alınması və qadınların hüquqi maarifləndirilməsi də Ombudsman fəaliyyətinin əhəmiyyətli istiqamətlərindəndir. Qadınların hüquqlarının müdafiəsi ailənin və cəmiyyətin sosial dayanıqlığı ilə birbaşa bağlıdır.
Əlilliyi olan şəxslərin hüquqlarının təmin olunması da xüsusi yanaşma tələb edir. Onların təhsil, məşğulluq, səhiyyə, sosial xidmətlər və ictimai həyata bərabərhüquqlu çıxışı insan hüquqlarının universal mahiyyətindən irəli gəlir. Bu sahədə əsas məqsəd sosial təcridin qarşısını almaq və hər bir şəxsin cəmiyyət həyatında fəal iştirakına şərait yaratmaqdır.
Ombudsman institutunun mühüm fəaliyyət istiqamətlərindən biri azadlıqdan məhrumetmə yerlərində və digər qapalı müəssisələrdə monitorinqlərin aparılmasıdır. Bu səfərlərin əsas məqsədi həmin müəssisələrdə saxlanılan şəxslərin hüquqlarının qorunmasını, saxlanma şəraitini və onlarla rəftarın qanunvericiliyə uyğunluğunu qiymətləndirməkdir.
Monitorinqlər zamanı saxlanılan şəxslərin müraciətləri dinlənilir, onların tibbi yardım, qidalanma, hüquqi müdafiə və digər ehtiyacları araşdırılır. Müəyyən edilən problemlərlə bağlı aidiyyəti qurumlara tövsiyələr verilir və məsələlərin həlli nəzarətdə saxlanılır.
Bu fəaliyyət insan hüquqlarının preventiv müdafiəsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hüquq pozuntularının yalnız baş verdikdən sonra deyil, əvvəlcədən qarşısının alınması hüquqi dövlət prinsipinin mühüm tələblərindəndir.
İnsan öz hüquqlarını bilmədən onları tam şəkildə müdafiə edə bilməz. Buna görə də hüquqi maarifləndirmə Ombudsman fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən birini təşkil edir.
Müxtəlif görüşlər, seminarlar, konfranslar, dəyirmi masalar və maarifləndirici tədbirlər vasitəsilə əhali hüquq və azadlıqları barədə məlumatlandırılır. Bu tədbirlərdə xüsusilə gənclərin, tələbələrin, müəllimlərin, dövlət qulluqçularının və sosial xidmət sahəsində çalışan şəxslərin iştirakına əhəmiyyət verilir.
Hüquqi maarifləndirmə vətəndaşların yalnız öz hüquqlarını bilməsinə deyil, həm də qanun qarşısında vəzifələrini dərk etməsinə xidmət edir. Hüquq mədəniyyəti yüksək olan cəmiyyətdə insanlar mübahisələri qanuni yollarla həll etməyə, başqalarının hüquqlarına hörmət göstərməyə və ictimai proseslərdə daha fəal iştirak etməyə çalışırlar.
Müasir dünyada insan hüquqları ilə bağlı problemlər bir ölkənin sərhədləri ilə məhdudlaşmır. Buna görə də Ombudsman təsisatlarının beynəlxalq və regional əməkdaşlığı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Səbinə Əliyevanın rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ombudsmanının müxtəlif beynəlxalq və regional tədbirlərdə iştirakı, xarici həmkarlarla təcrübə mübadiləsi və insan hüquqları üzrə müzakirələrdə təmsil olunması ölkəmizin bu sahədəki mövqeyinin təqdim edilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Azərbaycanın üzləşdiyi münaqişə nəticəsində yaranmış humanitar problemlər, qaçqın və məcburi köçkünlərin hüquqları, mina təhlükəsi, itkin şəxslər və mülki əhalinin hüquqlarının müdafiəsi kimi məsələlər də beynəlxalq diqqət tələb edən mövzulardandır. Bu məsələlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması insan hüquqları diplomatiyasının mühüm istiqamətlərindən biridir.
Texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin geniş yayılması və rəqəmsal xidmətlərin artması insan hüquqları sahəsində yeni məsələlər meydana çıxarıb. Şəxsi məlumatların qorunması, kibertəhlükəsizlik, onlayn zorakılıq, informasiya əldə etmək hüququ və rəqəmsal bərabərlik müasir dövrün aktual problemlərindəndir.
Bununla yanaşı, sosial bərabərsizlik, işsizlik, miqrasiya, sosial müdafiəyə ehtiyacı olan insanların hüquqları və ekoloji problemlər də insan hüquqları ilə sıx bağlıdır. Bu çağırışlar Ombudsman institutunun fəaliyyətində çevik, müasir və preventiv yanaşmanın vacibliyini artırır.
Ombudsman Səbinə Əliyevanın fəaliyyəti insan hüquqlarının müdafiəsi, vətəndaş müraciətlərinə baxılması, həssas qrupların hüquqlarının qorunması, hüquqi maarifləndirmənin genişləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətlərini əhatə edən çoxşaxəli fəaliyyət nümunəsidir.
Onun rəhbərliyi ilə Ombudsman institutu vətəndaşların hüquqlarının müdafiəsi üçün mühüm platforma kimi çıxış edib, insan hüquqları məsələlərinin ictimai gündəmdə saxlanılmasına və hüquqi dövlət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsinə töhfə verib.
İnsan hüquqlarının qorunması davamlı və sistemli prosesdir. Bu prosesdə dövlət qurumları ilə yanaşı, vətəndaş cəmiyyətinin, ictimai təşkilatların, medianın və hər bir vətəndaşın üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Əsas məqsəd insan ləyaqətinə hörmətin, ədalətin və qanunun aliliyinin cəmiyyət həyatında daha da möhkəmləndirilməsidir.
Səbinə xanım Əliyevanın fəaliyyəti də məhz bu ali məqsədə insan hüquqlarının etibarlı müdafiəsinə, vətəndaşın səsinin eşidilməsinə və ədalət prinsiplərinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən mühüm fəaliyyət kimi dəyərləndirilə bilər.
