Elm yalnız laboratoriyalarda aparılan təcrübələrdən, yazılan məqalələrdən və əldə olunan elmi dərəcələrdən ibarət deyil. Əsl elm insanın qarşısına qoyduğu problemin həllinə doğru səbrlə, ardıcıllıqla və məsuliyyətlə irəliləməsidir. Bu mənada Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının baş müəllimi, texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Natalya Fatyanovanın elmi-pedaqoji fəaliyyəti müasir Azərbaycan mühəndislik elminin maraqlı nümunələrindən biri kimi diqqət çəkir.
Onun elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri dənizçilik sənayesinin ən mühüm məsələlərindən birinə gəmi konstruksiyalarının və xüsusilə gəmi gövdələrinin korroziyadan qorunmasına yönəlib. Dəniz mühiti metallara qarşı olduqca sərt şərait yaradır. Duzlu su, rütubət, temperatur dəyişmələri və uzunmüddətli istismar metal konstruksiyaların davamlılığına ciddi təsir göstərə bilər. Buna görə gəmiçilikdə yalnız texniki imkanların deyil, həm də materialların qoruyucu xüsusiyyətlərinin daim təkmilləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Natalya Fatyanovanın elmi araşdırmaları məhz bu reallıqdan çıxış edir. Onun tədqiqatlarında müasir lak-boya materialları, qoruyucu örtüklər, antikorroziya sistemləri və nanokomponentlərin tətbiqi xüsusi yer tutur. Bu istiqamət təsadüfi seçim deyil. Çünki müasir gəmiqayırmada materialın keyfiyyəti yalnız onun möhkəmliyi ilə deyil, həm də xarici təsirlərə davamlılığı ilə ölçülür.
Fatyanovanın elmi yanaşmasının diqqətçəkən tərəflərindən biri fundamental tədqiqatlarla praktiki ehtiyacları bir-birindən ayırmamasıdır. Onun araşdırmalarında nanomaterialların lak-boya örtüklərinə əlavə edilməsi yolu ilə metal səthlərin korroziyaya davamlılığının artırılması məsələləri araşdırılır.
Azərbaycan Mühəndislik Akademiyasının “Xəbərləri”ndə 2023-cü ildə dərc edilmiş məqaləsində nanotəbaşir və nanotalk əsaslı doldurucuların gəmiqayırma və aviasiya sənayesində lak-boya örtüklərində tətbiqi məsələləri tədqiq olunub. İşdə nanodoldurucuların örtüklərin qoruyucu xüsusiyyətlərinə, möhkəmliyinə, yapışmasına, nəmliyə və korroziyaya davamlılığına təsiri araşdırılıb.
Bu cür tədqiqatların əhəmiyyəti yalnız elmi nəticə əldə etməklə məhdudlaşmır. Məsələnin digər tərəfi gəmiçilik sənayesinin iqtisadi və texniki səmərəliliyidir. Metal konstruksiyaların daha uzun müddət qorunması onların istismar müddətinə, texniki xidmət ehtiyaclarına və nəticə etibarilə iqtisadi göstəricilərə təsir göstərə bilər.
Elmi araşdırmalarında ekoloji məsələlərə də diqqət yetirilməsi müasir yanaşmanın göstəricisidir. Lak-boya materiallarının tərkibi, istehsal prosesinin ekoloji təsirləri və insan sağlamlığı baxımından təhlükəsizlik məsələləri tədqiqatın mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur.
Natalya Fatyanovanın elmi yolunda mühüm mərhələlərdən biri 2025-ci ildə “Lak-boya örtüklərində nanodoldurucuların istifadəsi ilə gəmi gövdəsinin korroziya dözümlüyünün yüksəldilməsi” mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edərək texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini əldə etməsidir. Bu fakt onun elmi fəaliyyətinin konkret istiqamət üzrə sistemli şəkildə formalaşdığını göstərir.
Lakin elm adamı üçün elmi dərəcə son deyil, yeni başlanğıcdır. Tədqiqatçı üçün əsas məsələ əldə etdiyi bilikləri daha geniş elmi mühitə çıxarmaq, yeni ideyalar üzərində işləmək və beynəlxalq elmi əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirməkdir.
Bu baxımdan 2026-cı ilin iyununda baş verən hadisə xüsusi diqqət çəkir. Natalya Fatyanova beynəlxalq elmi ictimaiyyətdə tanınan “Applied Chemical Engineering” jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilib. Jurnalın rəsmi redaksiya heyəti səhifəsində də onun adı Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının baş müəllimi kimi təqdim olunur.
Bu təyinat sadəcə yeni bir vəzifə deyil. Redaksiya heyətində təmsil olunmaq alimin elmi məqalələrin qiymətləndirilməsi və resenziya proseslərində iştirak etməsi, müxtəlif ölkələrdən olan tədqiqatçılarla elmi əlaqələr qurması və müasir elmi istiqamətlərin formalaşmasına töhfə verməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Natalya Fatyanovanın fəaliyyətini fərqləndirən məqamlardan biri də onun dənizçilik sahəsinə olan bağlılığıdır. “Azərbaycan” qəzetində dərc olunan materialda onun dənizçi peşəsinin ailə ənənəsi olduğu və uşaqlıqdan dənizlə bağlılıq hiss etdiyi qeyd edilir. Bu marağın sonradan elmi fəaliyyətinin istiqamətinə çevrilməsi isə peşə seçiminin həyat yolu ilə necə birləşə bildiyini göstərən maraqlı nümunədir.
Bəzən insanın seçdiyi peşə ilə gördüyü iş arasında məsafə olur. Bəzən isə peşə həyatın mənasına çevrilir. Dənizçilik sahəsində çalışan alim üçün bu məsələ daha fərqli məna daşıyır. Burada elm yalnız nəzəri bilik deyil; gəminin təhlükəsizliyi, konstruksiyanın davamlılığı, materialların uzunömürlülüyü və bütövlükdə dəniz nəqliyyatının etibarlılığı ilə bağlı real problemlərin həllinə xidmət edir.
Natalya Fatyanovanın fəaliyyətinin digər mühüm istiqaməti pedaqoji fəaliyyətdir. Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasında baş müəllim kimi çalışması onun elmi biliklərini gənc nəslə ötürməsinə imkan yaradır.
Universitet müəlliminin fəaliyyəti auditoriya ilə məhdudlaşmır. Əsl müəllim tələbəyə yalnız hazır bilik vermir, ona düşünməyi, sual verməyi, araşdırmağı və nəticə çıxarmağı öyrədir.
Xüsusilə mühəndislik təhsilində bu yanaşma böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki gələcəyin mühəndisi yalnız dərslikdəki düsturları bilməməli, real texniki problemlərə yaradıcı yanaşmağı da bacarmalıdır. Elmi araşdırma aparan müəllimin auditoriyaya gətirdiyi ən böyük üstünlüklərdən biri də məhz budur: tələbə elmin yalnız kitab səhifələrində deyil, real həyatın içində olduğunu görür.
Fatyanovanın tədqiqat istiqamətlərinə nəzər saldıqda bir məqam aydın görünür: burada nanotexnologiya məqsəd deyil, problemin həlli üçün vasitədir.
Nanodoldurucuların lak-boya materiallarında istifadəsi səthin qoruyucu xüsusiyyətlərinin artırılması, korroziyaya davamlılığın yüksəldilməsi və örtüyün istismar göstəricilərinin yaxşılaşdırılması baxımından araşdırılır. 2023-cü ildə dərc olunan tədqiqatında nanomel və nanotalk nümunələri üzərində aparılan eksperimentlər, onların müxtəlif xüsusiyyətlərinin müqayisəsi və gəmiçilik və aviasiya konstruksiyalarında tətbiqi imkanları təhlil edilib.
Belə elmi yanaşma Azərbaycan mühəndislik elminin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri ilə də səsləşir: dünya elminin müasir nailiyyətlərini milli sənayenin və təhsilin real ehtiyacları ilə əlaqələndirmək.
Applied Chemical Engineering” jurnalının redaksiya heyətinə seçilməsi Natalya Fatyanovanın fəaliyyətində yeni mərhələdir. Bu mərhələ onun yalnız tədqiqatçı deyil, həm də elmi ekspert kimi fəaliyyət dairəsinin genişləndiyini göstərir.
Beynəlxalq elmi nəşrlərin redaksiya prosesində iştirak etmək ciddi məsuliyyət tələb edir. Çünki burada söhbət yalnız bir məqalənin oxunmasından getmir. Elmi işin yeniliyi, metodologiyası, nəticələrinin əsaslandırılması və elmi ictimaiyyət üçün əhəmiyyəti qiymətləndirilir.
Bu baxımdan Fatyanovanın redaksiya heyətində iştirakı onun şəxsi elmi uğuru olmaqla yanaşı, Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının da beynəlxalq elmi mühitdə görünürlüğünün artmasına xidmət edən hadisədir.
Müasir dövrdə elm və texnologiyanın inkişafında qadın alimlərin rolu getdikcə daha aydın görünür. Mühəndislik, materialşünaslıq və gəmiçilik kimi yüksək texniki hazırlıq tələb edən sahələrdə qadın tədqiqatçıların fəaliyyəti elmə müxtəlif baxışların gətirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Natalya Fatyanovanın elmi-pedaqoji fəaliyyəti bu baxımdan gənc tədqiqatçılar üçün nümunədir. Onun yolu göstərir ki, elmi uğur bir gündə əldə edilmir. Bunun arxasında illərlə aparılan araşdırmalar, laboratoriya təcrübələri, elmi müzakirələr, məqalələr, dissertasiya işi və daim yenilənən bilik dayanır.
Hər bir alim üçün ən böyük qiymət onun gördüyü işin elmi ictimaiyyət tərəfindən tanınmasıdır. Natalya Fatyanovanın son illərdəki fəaliyyəti də bu baxımdan ardıcıl inkişaf xətti nümayiş etdirir: tədqiqat, elmi nəşrlər, fəlsəfə doktoru dərəcəsi, innovativ materialların araşdırılması və nəhayət beynəlxalq elmi jurnalın redaksiya heyətində təmsil olunmaq.
Bu ardıcıllıq təsadüfi uğurlar toplusu deyil. Burada konkret elmi istiqamətə bağlılıq və seçilmiş sahədə davamlı işləmək əzmi görünür.
Dənizçilikdə gəminin uzun səfərə çıxması üçün onun gövdəsinin möhkəmliyi nə qədər vacibdirsə, elm adamının uzunmüddətli uğuru üçün də elmi təməl bir o qədər vacibdir. Natalya Fatyanovanın fəaliyyəti həmin elmi təməlin üzərində qurulan yolun nümunəsidir.
Bu gün onun adı Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının elmi-pedaqoji mühitində, gəmi konstruksiyalarının qorunması və müasir materialların tədqiqi istiqamətində aparılan araşdırmalarda, eləcə də beynəlxalq elmi əməkdaşlıq müstəvisində çəkilir.
Ən başlıcası isə budur: elmə verilən zəhmət yalnız alimin şəxsi uğuruna çevrilmir. O zəhmət tələbəyə ötürülən biliyə, istehsalatda tətbiq olunan texnologiyaya, daha etibarlı materiala, daha davamlı konstruksiyaya və nəticədə ölkənin elmi-intellektual potensialına çevrilir.
Natalya Fatyanovanın elmi fəaliyyəti də məhz bu baxımdan dəyərlidir. Onun timsalında müəllimliklə alimlik, dənizçiliklə mühəndislik, yerli elmi fəaliyyətlə beynəlxalq əməkdaşlıq bir xətt üzərində birləşir.
Dənizin üfüqü necə sonsuzdursa, elmin də sərhədləri yoxdur. Bu gün Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasında formalaşan elmi axtarışların beynəlxalq platformalara çıxması isə göstərir ki, Azərbaycan alimlərinin qarşısında yeni üfüqlər açılır. Natalya Fatyanovanın beynəlxalq elmi jurnalın redaksiya heyətində təmsil olunması həmin yolun diqqətçəkən göstəricilərindən biridir.
Bu yolun əsas mesajı isə sadədir: elmə sədaqət, peşəyə məsuliyyət və yeniliyə açıq düşüncə bir araya gələndə, lokal uğur beynəlxalq elmi tanınmaya çevrilə bilir.
